Tondu Rouwbegeleiding

Lezingen

Hoe leef ik na een verlies door zelfdoding ?!

Gedicht "Welkomsgroet" van Marinus van den Berg

GEGROET

Gegroet Jij die hier bent gekomen. Jij die deze weg hebt te gaan. Deze weg zonder wegbewijzering Niemand die weet hoe lang ze is. Niemand die weet waar ze uitkomt. Gegroet Jij die soms zelf niet weet hoe je gaat op deze weg, soms niet weet hoe verder te gaan, dan weer zich verdwaald voelt, zoekend toch verder gaat.

Gegroet Jij die tot hier bent gekomen. Jij die deze weg moet gaan van gemis en verlangen van heimwee en leegte. Geen andere weg dan deze onbekende weg. Gegroet Jij met je moed om hier te komen. Mag je hier licht vinden, een woord misschien dat je bemoedigt op de weg verder, die jouw weg is. Marinus van den Berg

Naar boven

Moedig om hier te komen, je doet tenminste "iets"... Een aantal van u heeft vanochtend misschien op de drempel gestaan: zal ik wel/niet gaan? En misschien heeft de hoop dat u hier een woord of/en anderen zou vinden die u kunnen bemoedigen of de gedachte dat u het niet helemaal alleen hoeft te doen, de doorslag gegeven... Fijn dat u (toch) gekomen bent.

Ik ben blij hier te zijn vandaag.Vandaag is een bijzondere dag voor mij. Sommige dagen vergeet je nooit, die zijn voor altijd in je geheugen gegrifd: 27 november is de geboortedag van mijn zus, Renee, die nu al weer acht jaar geleden "bewust" een einde aan haar leven maakte. Ook deze dag, haar sterfdag is iets om nooit te vergeten. Zo staan alle geboorte- en ook al vele sterf- dagen van mijn dierbaren op een kalender, samen een geheel vormend van leven en dood. Beiden zijn belangrijk om te vieren en te gedenken: zo blijven overledenen ook voortleven in herinnering. Bram Vermeulen, die helaas jong is gestorven, zei dit zo mooi in zijn lied "Testament": En als ik doodga, huil maar niet. Ik ben niet echt dood moet je weten. 't Is maar een lichaam dat ik achterliet. Dood ben ik pas als jij me bent vergeten...

En toch... blijft vooral die dood, zo "levendig" in je beklijfd. Het zijn bevroren momenten in je geheugen, in je beleving en in je lijf. Bevroren, omdat je hart en leven stilstaat als je te horen krijgt of ziet, dat je dierbare dood is en zich zelf gedood heeft.

Ik ben hier uitgenodigd als nabestaande van zelfdoding en als professionele hulpverlener in verliesverwerking en rouwbegeleiding. Het zijn twee rode draden in mijn levens- verhaal, die heel nauw met elkaar verweven zijn en mij gevormd hebben tot wie ik nu ben. En daarom voelt het ook als een erkenning voor mijn leven en levenservaring, dat ik op grond hiervan u als mede-nabestaanden wat mag vertellen.
Mijn lezing rust op deze twee pijlers: de hulpverlenerskant en mijn persoonlijke verhaal. Een aantal thema's zal ik vanuit deze twee perspectieven en ervaringen bespreken.
In de eerste plaats wat betekent het om nabestaande na zelfdoding te zijn, voor welke vragen en opgaven kom je te staan en vervolgens hoe geef je daar uitdrukking en vorm aan, zodat je er misschien mee (verder) kunt leven...

Nabestaande zijn

Naar boven

Een feitelijke en sobere (calvinistische) omschrijving van iets vreselijks: iemand heeft bestaan, is er niet meer en degene die achterblijft, bestaat daarna. Dat betekent dat je hele bestaan daarna, voortkomt uit en bepaald wordt door hetgeen daaraan voorafging: een leven met iemand anders. Bestaan betekent er zijn en leven. Nabestaan wil zeggen, na het leven er zijn, overblijven, achterblijven, (er) na blijven. Dat is dus niet leven en feitelijk is dat ook wat er gebeurt als je nabestaande wordt. Het is over-leven. In de Engelse en Franse taal worden nabestaanden "overlevers" genoemd (survivors, survivants) Dat geeft dus meer uitdrukking aan wat er letterlijk gebeurt.
Wij bewaren dat woord voor andere vreselijke dingen, zoals rampen. Maar, nabestaande worden en zijn, zeker na zelfdoding, is ook een ramp, die je moet zien te over-leven.
Laat staan er mee te leven...

Zelfdoding

Ook zo'n neutraal en feitelijk beschrijvend woord voor een persoonlijk drama. Wel beter dan het afschuwelijke woord "zelfmoord". Het is een moreel woord, d.w.z. dat het een oordeel inhoudt, een moraal: iemand het leven benemen of je dat zelf bent of een ander, wordt als moord op het leven gezien (deze visie wordt ook gehanteerd bij abortus en euthanasie). De term "zelfmoord" is zeer met oordelen beladen en kenmerkt daarmee ook het taboe wat hierop rust in onze "christelijke" samenleving. Dat kan traumatiserend en isolerend werken voor ons als nabestaanden van zelfdoding. Veel te vaak wordt dit woord door anderen nog achteloos en onbewust gebruikt.
In wezen is moord altijd gericht op het leven van iemand anders en spreken we ook van zelfmoordakties of zelfmoordenaars als iemand zijn eigen leven in dienst stelt van het vermoorden van anderen. In deze tijd maken we dit zo indringend mee hoe moord- aanslagen levens en een samen-leving kunnen ontwrichten. Des te belangrijker is het nu om in woorden het onderscheid te maken tussen zelfmoord en zelfdoding.
Alleen nabestaanden van zelfdoding zouden het woord zelfmoord af en toe kunnen gebruiken als een uitdrukking van de heftigheid van het gebeuren en van je eigen gevoelens van afschuw.

Nabestaanden na zelfdoding

Naar boven

Wij zijn als groep op deze noemer hier bij elkaar, omdat wij allemaal 1 of meerdere familieleden of andere dierbaren verloren hebben door zelfdoding. Een emotioneler en ook moreler woord voor nabestaanden is: Lotgenoten.
Wij dragen en delen hetzelfde lot. Het lot als bovenmenselijke macht die het leven be- heerst (lotsbestemming en noodlot). Of het lot als: het zelfde meemaken. Maar ook. heeft een lot een dubbele betekenis: een goed of slecht nummer trekken, geluk of ongeluk. En in ons geval treft ons een ongelukkig lot. Dat maakt ons tot lotgenoten. Maar we zijn allemaal individuen, ieder met een eigen persoonlijk verhaal en een eigen manier om met dit lot om te gaan en dat doet ons sterk van elkaar verschillen.

Hoe komt het dat we op zo'n andere en eigen manier reageren op dit (nood)lot?

Wat is hier bepalend in? Ik zal een aantal oorzaken noemen die hierop van invloed zijn.

1. Om wie het gaat die je hebt verloren: of het je kind, partner, broer/zus, oma/opa of een ander familielid of dierbare betreft. Dat is van wezenlijk verschil. De plek die iemand feitelijk innam in je gezin en in je leven. Daarnaast wat diegene voor je betekende en hoe de relatie was. Vaak wordt de betekenis van iemand pas duidelijk als diegene er niet meer is. Dat is een paradox in ons leven. Soms is "de afwezige" er meer, dan de aanwezige. Vaak kan je door het gemis iemands bestaan en betekenis pas echt voelen. Dan wordt letterlijk de lege plek en het gat wat iemand achterlaat zichtbaar en voelbaar.
   In mijn geval was de dood van mijn vader veel ingrijpender in mijn leven dan die van mijn zus. Dat had vooral te maken met de betekenis die hij voor me had als ouder en als vader, maar ook omdat dit mijn eerste grote verlies was. Bovendien was de relatie met mijn zus altijd heel ambivalent en na de dood van mijn vader uiterst slecht. Dat maakte dat ik haar dood ook als een opluchting heb ervaren. Die opluchting had vooral te maken met het leven daarvoor in ons gezin, waarin zij als oudste en erfelijk belast met manisch depressiviteit, heel dominant aanwezig was. Het is moeilijk om zelf die opluchting te voelen, te erkennen en over te praten.
   Dus, alleen al bij een gegeven, zoals om wie het gaat die je verloren hebt, is heel duidelijk hoe verschillend en ook hoe persoonlijk dit voor een ieder is. Ook al heb je allemaal dezelfde soort persoon verloren, dan nog betekent dit voor iedereen wat anders. Daarom is het zo belangrijk voor een ieder om je eigen persoonlijke verhaal te kunnen vertellen. Steeds weer opnieuw en steeds weer anders.Verhalen om op verhaal te komen. Daarin betekenen lotgenoten heel veel voor elkaar omdat er begrip, erkenning en herkenning is.

   Naar boven

2. Een 2e belangrijke factor is hoe je iemand verloren hebt
   Er wordt veelal een onderscheid gemaakt tussen een "verwachtte" en "onverwachtte" zelfdoding. Op het moment dat het gebeurt is het natuurlijk altijd onverwacht, maar er is een verschil of er een (ziekte)-geschiedenis aan vooraf is gegaan en het enigszins te verklaren valt of dat het totaal onverwacht gebeurt zonder ook achteraf aanwijsbare factoren en signalen.
   In geval van een ziektegeschiedenis is er sprake van een dubbel verlies: het psychisch ziek worden / zijn van iemand is vaak een sluipend proces, wat gepaard gaat met angst en ontkenning. Angst om de waarheid onder ogen te zien en ontkenning als poging om alles in tact te houden. Dit speelt zowel bij degene die het zelf doormaakt als voor de betrokken familieleden. In feite is er al verlies en rouw vanwege de ziekte, alleen heel onbewust en onzichtbaar, wat soms geuit wordt als machteloosheid, boosheid en onduidelijk verdriet. Door de zelfdoding wordt er voor de tweede keer verloren, nu van het leven. Vaak worden ook dan pas alle angst, pijn en zorgen die er al lang waren zichtbaar en voelbaar. En ook de opluchting dat het lijden nu voorbij is...
   Dit is een vluchtige schets van de lijdensweg die mensen met psychiatrische ziekten en hun omgeving doormaken. Als nabestaande kun je vaak de zelfdoding aan die geschiedenis verbinden, waardoor je enige verklaring hebt voor deze daad. Dat kan een beetje antwoord geven op al je vragen, onmacht en schuldgevoelens.
   Het zelfde geldt voor mensen met andere moeilijkheden of / en verslavingen in hun leven, zoals b.v. drugsgebruik. Soms is het ook een combinatie hiervan met depressies en/of onverwerkte verliezen.
   Maar er zijn ook nabestaanden die geen enkel houvast of signaal hebben waaraan de zelfdoding verklaard kan worden. De oorzaak voor zelfdoding is niet zo simpel bij een directe aanleiding te vinden.Vaak is dat een laatste druppel die de emmer van teleur- stellingen, frustraties, afwijzingen en gevoelens van eenzaamheid deed overlopen. En daar hoef je als nabestaande niets van te merken.
   Over het algemeen worden dit soort gevoelens door de meesten van ons binnen ge-houden, daar kom je niet zo makkelijk mee. Bij zo'n "onverwachtte" zelfdoding blijf je als nabestaande ook met heel veel vragen, zelfverwijt en schuldgevoelens achter. Vooral het gevoel dat je het had moeten zien aankomen...
    
   Ook hoe iemand zich van het leven benomen heeft kan veel pijnlijke en zelfs traumatische gevolgen hebben voor de nabestaanden. Zeker als je de overledene niet meer mag zien vanwege de gruwelijke staat waarin deze verkeert, waardoor je geen afscheid kunt nemen. Maar ook als je de overledene wel mag zien, kan dat heel schokkend zijn. Het laatste beeld wat je van iemand hebt, blijft vaak hangen.
   Tegenwoordig houden sommige uitvaartverzorgers gelukkig meer rekening met het belang van afscheid nemen, zodat er iets van de overledene zoals b.v. een hand of een stukje haar nog zichtbaar is en aangeraakt kan worden.
   De wijze waarop iemand zich zelf gedood heeft is iets wat voor de nabestaande vaak een niet te accepteren daad is en daardoor vaak ook zo moeilijk om over te praten.
3. Wat ook een belangrijke rol speelt is de wijze waarop je het slechte nieuws gehoord hebt. Van wie je het gehoord hebt en hoe het verteld is. Of dat je degene zelf gevonden hebt. Of dat je er zelf bij was toen het gebeurde. Ook dat maakt veel uit in hoe je deze wanhoopsdaad wel of niet kunt accepteren.

   Naar boven

4. Een andere factor die van invloed is of en hoe je al het verschrikkelijke wat er gebeurt kunt verwerken heeft te maken met je eigen levensbeschouwing en levenshouding.
   Kun je steun putten uit je eigen visie of geloof over het leven, de dood, het al of niet bestaan van een god. Of werkt het juist storend dat ondanks je geloof jou dit toch overkomen is en dat je je vertrouwen hierdoor kwijt raakt.
   Belangrijk hierin kunnen ook de opmerkingen van derden zijn, zowel negatief als positief. Vanuit welke basis kun je dit verschrikkelijke gebeuren opvangen?
   En kun je de ander en jezelf vergeven?
5. Welke herinneringen bewaar je aan die persoon? Vooral als er ook moeilijkheden en ruzies of /en geweld is geweest, waar je mee achterblijft. Dat zijn pijnlijke scherven, die je moet zien te helen. Onafgemaakte zaken, waar jezelf mee in het reine zal moeten komen, anders blijven ze je rouwproces blokkeren.
6. Welke steun ontving of ontvang je nu van je omgeving?
   Juist in tijden van nood ontdek je wie je echte vrienden zijn en wie niet, wie er echt voor je is of wie alleen maar adviezen geeft of nog erger: kontakt vermijdt.
   Dat brengt vaak ook een verlies en verschuiving van je kontakten teweeg. Ook in je eigen gezin of/en familie is het vaak niet mogelijk om het verlies met elkaar te delen en elkaar te steunen. Dat maakt dat je er heel alleen in kan staan en dat soms hulp van buitenaf je die steun wel kan geven. Ik heb zelf veel steun gehad bij de dood van mijn vader van een lotgenotengroep rondom verlies van een ouder en van een rouwtherapeut voor de traumatische verwerking van "het ongeluk". Daarnaast heb ik enkele gesprekken met een maatschappelijk werker gehad over alle ruzies en verwikkelingen die ontstonden over de erfenis. Ik had die hulp echt nodig om het hoofd boven water te houden. Vanwege mijn zus heb ik ook deelgenomen aan een lotgenotengroep na zelfdoding; helaas was hier onderling zo'n sterke concurrentie in wie er het meeste leed had en werd dit zo slecht begeleid, dat ik hier uitgestapt ben. Zo heb ik door al deze ervaringen geleerd hoe je wel en niet gesteund kunt worden en hoe je goed of slecht kunt begeleiden. Dat komt me nu in mijn werk goed van pas.
7. Een andere factor welke van invloed kan zijn op je verwerking is het feit of er nog andere verliezen ervoor of erna hebben plaatsgevonden. Soms kan de ene dood de andere uitlokken. Zo ken ik een vader, die zijn beide kinderen in een half jaar tijd aan zelfdoding verloor. Of een vrouw die op jonge leeftijd haar moeder was verloren aan zelfdoding en daarna nog twee broers. De angst voor herhaling kan heel groot zijn en dat kan de verwerking van de verliezen in de weg staan.

   Naar boven

8. Van groot belang is ook je eigen psychische draagkracht en fysieke gezondheid
   Wat kan je aan en hoe ga je met al je gevoelens en gedachten om. Kun je het uiten? En geef je jezelf de tijd om te voelen en te rouwen?
9. Verder maakt het ook uit op welke leeftijd jou dit lot is overkomen: nog als klein kind of in je pubertijd of als jonge volwassene of als ouder? Ik ben zelf achteraf blij dat ik al 45 was en niet jonger, toen ik mijn vader verloor...
10. En tot slot of je als nabestaande man of vrouw bent. Dat kan van invloed zijn op hoe je met je verlies omgaat en hoe je rouwt. Over het algemeen zijn mannen meer aktie- en oplossingsgericht, gaan snel weer en hard aan het werk. Vrouwen zijn eerder geneigd tot diep in de gevoelens gaan, depressies hebben en/of er alsmaar over willen praten.Dat maakt het ook extra lastig als je als echtpaar een kind verloren hebt. Ieder rouwt op zijn of haar manier en het is een hele kunst om elkaar in de waarde te laten en niet ook nog eens elkaar te verliezen. Helaas komt de helft van die echtparen tot echtscheiding. Ook bij gezinnen zie je na een ingrijpend verlies, dat of de band sterker is geworden of dat het nest uit elkaar gevallen is. Zo was dat helaas bij ons ook het geval. Dat verlies komt er dan nog eens bij.

Al deze factoren geven aan ieder van ons hier een eigen kleur en accenten aan het persoonlijke verlies en aan de manier van rouwen. Daarin verschillen wij allen van elkaar. Dat maakt ook ieders verhaal zo uniek en waardevol.
De genoemde factoren spelen ook een rol bij alle andere verliezen. Maar er is iets wat ons hier onderscheidt van alle andere nabestaanden, ons samenbrengt en juist tot lotgenoten maakt: dat is het feit van de al dan niet "bewust gekozen eigen dood". Degenen die wij verloren zijn, hebben zichzelf het leven ontnomen, zij zijn eigenlijk zelf "de dader". Dat is wezenlijk anders bij alle andere overledenen. Daar is als er sprake is van een dader of schuldige, dit altijd iemand anders en niet de overledene zelf. Dat maakt het rouw- proces voor nabestaanden na zelfdoding ook zo complex: want wie kan je de schuld geven en waar moet je met je boosheid naar toe? Dat is ook het grote verschil met moord: daar is een aanwijsbare dader en zijn zowel de overledene als de nabestaanden slachtoffer van. Niet dat dat het makkelijker maakt, want juist dan kan je geblokkeerd raken en verstikken in haat en woede, waardoor je moeilijk(er) bij je verdriet kan komen. Maar ook de zware opgave hebt hoe je zo'n gewelddadige daad ooit kan accepteren en/of vergeven...
Bij zelfdoding wordt je als nabestaande geconfronteerd met de wanhoop en levensnood van je dierbare, waarvan deze daad de enige of laatste uitweg of oplossing is. Het is niet zozeer een keuze voor de dood, maar een keuze voor leven, een ander leven. Niet meer verder kunnen, geen pijn meer willen voelen en het bewustzijn willen stoppen. De meest centrale gedachte bij zelfdoding is vaak hopeloosheid en hulpeloosheid: "het wordt nooit meer goed en niemand kan mij helpen". In feite zijn zij niet zo zeer daders, maar zelf slachtoffers van hun eigen levenssituatie, niet in staat om lief te hebben, te leven, verant- woordelijkheid te dragen, vastgelopen in een dood spoor, een doodlopende straat. Gevangen zitten in een vicieuze cirkel, in depressies, angsten, levenspijn en bewustzijns- vernauwing en daardoor geen andere uitweg zien dan de dood als noodoplossing, een nood-gedwongen keuze. Dat is dus eigenlijk geen keuze, het is wanhoop, "kiezen" voor de minst slechte oplossing: weg zijn van hier, weg uit dit lijden, uit dit leven wat geen leven is. Maakt deze daad iemand tot schuldige? Of zijn de nabestaanden schuldig aan het feit dat de ander niet verder leven kon? Nee, denken in dader en slachtoffer en in schuld is veel te eenzijdig en rechtlijnig. Ieder mens heeft beide kanten in zich en juist bij zelfdoding is het van groot belang genuanceerd naar deze complexiteit te kijken.
Heel duidelijk wordt dit verwoord in het laatste gedicht wat een meisje van 20 schreef voordat zij er een einde aan maakte: "Alles had ik in dit leven"

Naar boven

Schuldgevoelens hoeft niemand te hebben, maar natuurlijk vraagt ieder zich af wat had ik anders kunnen of moeten doen om dit te voorkomen?
Het is wel heel belangrijk om zelf een onderscheid te maken tussen schuldig zijn en je schuldig voelen. Schuldig ben je als je letterlijk een mis-daad gepleegd hebt. En schuldig voelen heeft te maken met zelfverwijten: had ik maar wel / niet iets gedaan of gezegd of anders gereageerd...Daarmee had je de zelfdoding niet kunnen voorkomen, zo simpel ligt het niet. Als iemand echt niet verder kan met zich zelf, na soms jarenlange strijd en/of therapie, dan kan niemand diegene helpen en dat zal je onder ogen moeten zien, accep- teren en respecteren. Bovendien kun je nooit verantwoordelijk zijn voor de daad van een ander. Misschien heb je wel een aandeel gehad in het lijden van de ander. In iedere relatie gebeuren goede en minder goede dingen, over en weer. En het is dus belangrijk om b.v na ruzies het weer goed te maken en je spijt te betuigen.
Schuldgevoelens zijn eigenlijk geen gevoelens, het zijn negatieve oordelen over jezelf en daarmee zet je jezelf vast. Op schuld kan alleen maar straf en boete volgen. Vaak gaat schuldgevoel gepaard met schaamte over jezelf en wat er gebeurd is. Daarom hou je het allemaal binnen en vast. Door echter je schuldgevoelens te uiten door spijt en berouw te tonen, door je te (ver)ontschuldigen kan er weer ruimte komen voor echt gevoel zoals verdriet en gemis bijvoorbeeld.
Na de zelfdoding van mijn zus was het belangrijk om mijn schuldgevoelens te erkennen, na te gaan waarmee ik haar bewust en onbewust pijn heb gedaan, dit uit te spreken, spijt over te betuigen, haar vergeving te vragen + haar en mijzelf te vergeven. Dat laatste is vaak het allermoeilijkste: jezef vergeven betekent je eigen onvolmaaktheid en falen, erkennen en accepteren dat ook jij een mens bent... Het houdt n.l. in dat je je eigen beperkingen en onmacht erkent, dat je de ander kwetst sowieso door te zijn wie je bent en dat je niet anders kan of kon.Dat accepteren van je zelf en daar je hart voor openen, is een wezenlijk onderdeel van het verwerkingsproces. Je kunt ook de vergeving van de ander pas werkelijk aanvaarden als je jezelf hebt vergeven.
Vergeven is een erkenning van je mens zijn en is een keuze voor het nemen van je verant- woordelijkheid en je weigering nog langer slachtoffer te zijn. Vergeven is letterlijk vrij geven: dan is de weg vrij tussen jou en de ander en kun je elkaar loslaten in vrijheid. Toen ik mijn zus en mijzelf vergeven had, kon ik pas echt voelen wat het voor mij betekende dat zij er niet meer was en kon ik ook haar keuze voor zelfdoding respecteren zonder mij zelf schuldig te voelen.
Juist bij nabestaanden van zelfdoding is vergeving van belang om verder te kunnen en niet vast te blijven zitten in wrok, boosheid, allerlei oordelen, schuldgevoelens en in de zoektocht van oorzaken en verklaringen.

Naar boven

Rouwen na zelfdoding is met name anders dan andere rouwprocessen vanwege die hele zoektocht naar verklaringen en mogelijke oorzaken. Het eindeloze zoeken naar waarom, zowel om de redenen en oorzaken te vinden als ook proberen te begrijpen dat mensen zo iets kunnen doen. En het is vaak zo moeilijk of zelfs onmogelijk om te begrijpen waarom iemand dit en nu en op die manier gedaan heeft. En ook de pijnlijke vraag als: "was ik dan niet belangrijk genoeg om voor te blijven leven?" Soms is er een afscheidsbrief, die misschien wat duidelijkheid verschaft, maar ook meer vragen kan oproepen. En de enige die die vragen kan beantwoorden, is er niet meer. En de grote vraag is ook of zelfs diegene op die vragen antwoord zou weten. Want de redenen voor zelf- doding zijn niet zo eenduidig en soms is er ook geen enkele aanwijsbare reden. Brief of geen brief, wel of geen bekende oorzaak, zelfdoding blijft vaak een mysterie. Uiteindelijk weten we het niet waarom iemand niet in leven kon blijven. Het is veel complexer dan we denken. En toch is het belangrijk om die waarom-vragen te kunnen stellen, te blijven stellen, telkens weer opnieuw, zodat je geleidelijk aan van die vragen bevrijd raakt en uiteindelijk je eigen antwoord gaat vinden en geven. Want dat antwoord kan helpen om een zekere rust en acceptatie te vinden. Een duidelijke uiting hiervan is het volgende gedicht van een moeder, die haar dochter verloor: "Waarom"? (Kokkie Jonkers)

Rouwen doet iedereen anders. Daar zijn geen vaste regels voor. Wel, staan we allen voor dezelfde opgave: hoe ieder een vorm en manier vindt om op dit ingrijpende verlies te reageren, het te verwerken en er mee verder te leven. Ieder doet het op een eigen manier. De individualiteit van mensen geeft aan hoe het verdriet vorm krijgt. Daar valt niet over te oordelen: de een voelt niets, de ander huilt aan een stuk door, een volgende gaat nog harder werken, weer één meldt zich ziek, enzovoorts, enzovoorts. Bij de een past het om uitgebreid te rouwen, bij de ander niet. Het is ieders antwoord op een verlies. Maar ieder zal verder moeten zien te leven. Je moet wel. Mooi verwoord is dat in een gedicht van Carla Pols "dit groot verdriet".

Een laatste stap die je kunt zetten in je rouwproces, is bewust afscheid nemen: de ander bedanken voor wie diegene was, voor de liefde en het leven wat je deelde en diegene het allerbeste toewensen. Bewust een punt zetten achter het "wij samen" en verder gaan met ik hier en jij daar. Letterlijk: "je af-scheiden van". Voor dit laatste afscheid kun je een eigen afscheidsritueel creeren.Een belangrijk onderdeel hiervan vormt "de afscheidsbrief". Het is vaak nodig een aantal versies te maken voordat je de uiteindelijke afscheidsbrief kunt schrijven. Hierin wordt ook direkt voelbaar en zichtbaar hoe ver je bent in dit proces of je werkelijk iemand los kunt laten. Voor mij hebben deze vormen van afscheid nemen veel betekend in het verwerken van de plotselinge en heftige verliezen. Juist, omdat er 7. geen afscheid was ....Verliezen leren je ook om los te laten en afscheid te nemen Ik ben altijd weer blij als ik dat aan anderen kan doorgeven en daarbij kan helpen.

Naar boven

Hoe ga je verder na een verlies door zelfdoding en hoe kun je weer gaan leven?

Voorbij is het eigenlijk nooit, het is een wond, waar altijd een litteken vanachter blijft. Of zoals ook wordt gezegd: "het gaat je hele leven als een schaduw met je mee". Je neemt het verlies je hele leven mee, maar je kunt leren dat zo te doen, dat het je leven niet meer op een negatieve manier beheerst. Door geleidelijk aan weer emotionele energie op te brengen voor het leven buiten. Staps- en schoksgewijs weer opnieuw gaan houden van het leven en van andere mensen. Ook hier heb je tijd voor nodig.
Verwerken wil niet zeggen: wegwerken en dan is 't voorbij. Verwerken, ook zo'n naar woord, is integreren: de ander "inweven" in je bestaan. Je leeft met het verlies en dat betekent dat het deel uitmaakt van je leven, een heel belangrijk deel. Want het heeft jou en je leven op z'n kop gezet en drastisch veranderd: het leven en jijzelf wordt nooit meer zoals het leven en jij daar voor was...
De angst om weer iemand te verliezen is levensgroot en hoe kan je weer je hart openen voor iemand als het nog verbonden is en blijft met de dierbare die je verloren hebt? Het kan ook als een verraad voelen om van iemand anders te gaan houden... Of mag ik nog wel genieten nu die ander niet meer mee kan genieten? Sommigen vinden dan ook dat het leven nooit meer iets zal zijn om van te genieten. En je ziet dan dat hun leven eindigt na de zelfdoding van die ander. Want op dat moment zijn ze opgehouden met leven. Zijn ze eigenlijk zelf ook dood gegaan... En een deel van je sterft ook letterlijk bij de dood van een dierbare.
Er wordt ook wel gezegd dat de konfrontatie met de dood je het leven geeft, dat je bewuster gaat leven. In een heel kort gedichtje uit het mooie boekje van Ellen van Monsjou- Krijger: "Dag Mam"; wat mijn dochter mij leerde doordat ze zelf een eind aan haar leven maakte, is dit ook duidelijk verwoord.
En voor mij zelf kan ik zeggen, dat dat ook zo is.
Met name als nabestaande door zelfdoding wordt je gekonfronteerd met al die vragen : wat leven is, wat het de moeite waard maakt en wat iemand kan belemmeren of onmoge- lijk maken om te leven en waarom jij dan nog wel leeft en voor het leven en niet voor de dood kiest?
Geboren worden en sterven is op zich een gegeven, maar het kan zeker ook een bewuste keuze worden of zijn. Een ieder van ons hier staat voor die keuze, iedere dag opnieuw: of je wilt leven, overleven of ophouden met leven. Leven is houden van het leven en van mensen met alle vreugde en pijn die daarmee gepaard gaan.

Ik wil eindigen met het gedicht "Toekomst", geschreven door Ineke Stel-Anneveldt, ook nabestaande van zelfdoding. Over een paar weken zal haar prachtige boekje "Weven - draden van verwerking" uitkomen. Ik heb de primeur om dit hier te mogen voordragen.

Zwolle, 27 november 2004 - Jacqueline Tondu - Praktijk voor Rouwbegeleiding

Naar boven

Voorgedragen gedichten:

Laatste gedicht Alles had ik in dit leven Alles wat je iemand zou willen geven Ouders, geld, liefde, vrienden en eten Maar geen innerlijke kracht, kracht van geest en die heb je nodig het meest De begeerten hadden mij in hun macht om daartegen te strijden heb ik geen zin en kracht dus heb ik niet langer gewacht Schuldgevoel hoeft niemand te hebben want ik ben het zelf die niet strijden wil sta daar maar eens bij stil tot hier heb ik een mooi leven gehad en dat was zat. Karen Seckel Uit: "Mijn eigen weg" - Oegstgeest, maart 1995

Waarom? Op de grote vraag "waarom" Wordt het antwoord nooit gegeven Bij de vragen over dood en leven is er geen "daarom" Het leven is dragen Het leven is gaan Het leven is bestaan Zonder al te veel te vragen Het waarom wordt "waartoe" Maar, lieve God Waartoe dan toch dit lot? Wij worden soms zo moe Zonder antwoord te kunnen leven Is de kunst van ons bestaan Zonder antwoord verder te gaan "waarom en waartoe" in ons mens zijn verweven. Kokkie Jonkers Uit: een V.O.O.K. blad

Naar boven

Dit groot verdriet dacht ik gaat nooit voorbij zo was het ook- omhangen deed het mij tot alle dingen mij gaven te verstaan verdriet gaat nooit voorbij zelf moet je verder gaan Carla Pols Uit: "Shanti Nilaya" Stichting Elisabeth Kubler-Ross Doordat ik met dood werd geconfronteerd heb ik leven geleerd Ellen van Monsjou- Krijger Uit: "Dag Mam" Wat mijn dochter mij leerde doordat ze zelf een eind aan haar leven maakte Ankh-Hermes, Deventer ISBN 90-202-4727-1

Toekomst Een nieuwe dag, geboren uit de sombere dagen, geboren uit verdriet, uit pijn. Ik leg die dag in beide handen. Gedragen is het: toekomst. Toekomst die nu anders, maar steeds nieuw zal zijn. Het leed, verdriet: verwerkt, geschraagd, leg ik zachtjes naast me neer. Ik wil, voorzichtig, gaan beginnen met het weven van de kleurige draad in 't kleed, bestemd voor het dichten van de open plekjes, de gaatjes, broos en teer. De opgevulde gaatjes, de draden, toekomst van mijn levenskleed, gevuld met : liefde, vriendschap, zegeningen. Ze zullen me omhullen, de dagen........, dat 'k me eenzaam weet. Opengevallen plekken; wetend: zij, die we missen, zullen altijd bij ons zijn. In ons gevoel, in denken, geweven in de draden van ons leven, in 't kleed, door ons gedragen. Elke nieuwe dag, de dag, die toekomst heten mag. En met de ervaring van het weven: verprutst, bezeerd, opnieuw gedaan, kan ik, gesterkt door die ervaring, met liefde, begrip en geduld, wellicht anderen in die toekomst: vandaag, helpen, zegenen, gaan. Ineke Stel-Anneveldt Uit: "Weven - draden van verwerking"

Download als pdf

Naar boven